Şirketler Hukukunda Dava Şartı Arabuluculuk: Eda-İnşai Dava Ayrımı

Uzman arabulucular için · Dayanak: 6102 sayılı TTK m.4, m.5/A; m.445-451 (AŞ genel kurul iptali), m.482-483 (sermaye koyma), m.508-509 (kâr payı), m.531 (haklı sebeple fesih), m.553 (yön. kurulu sorumluluğu); m.616 vd. ve 636-640 (LŞ); 6325 m.18/A · Genel bilgilendirme yazısıdır.

Şirketler hukukuna ilişkin bir uyuşmazlığın dava şartı arabuluculuğa tabi olup olmadığının tespiti, çoğu zaman güçlük arz edebilmektedir. Anonim şirket genel kurulunda ortak aleyhine alınan bir karara karşı açılacak iptal davası, ticari uyuşmazlık niteliği taşımakla birlikte arabulucuya başvurmayı gerektirmez. Ne var ki aynı ortağın şirketten talep edeceği kâr payına ilişkin dava bakımından arabuluculuğa başvuru bir dava şartı oluşturmaktadır. Söz konusu ayrım yapısaldır: TTK m.5/A'nın "konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları" şeklindeki lafzı, şirketler hukukunda eda davaları ile inşai (yenilik doğuran) davalar arasında kesin bir çizgi çekmektedir. Aşağıda şirketler hukukuna ilişkin uyuşmazlıklar dava şartı arabuluculuk perspektifinden incelenecektir.

1. TTK m.5/A

7445 sayılı Kanunla 1.9.2023 itibarıyla yürürlüğe giren güncel lafzıyla TTK m.5/A şu şekildedir:

"Bu Kanunun 4 üncü maddesinde ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır."

Hükmün ilk kısmı, uyuşmazlığın TTK m.4 anlamında ticari dava niteliğinde olmasını şart koşmaktadır. İkinci kısmı ise söz konusu ticari davalar arasından yalnızca beş tip durumu kapsama almaktadır: alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat. Sayılan beş tipin ortak noktası, hepsinin eda davası niteliği taşımasıdır; bir başka deyişle mahkemeden bir miktar paranın ödenmesi, bir borcun ifa edilmesi ya da bir alacağın varlığının tespiti istenmektedir. Şu hâlde tüm kalemler, "para" eksenli bir sonuca yönelmektedir.

Söz konusu yapıdan iki kesin sonuç doğmaktadır:

• Eda niteliği taşımayan ticari dava türleri — yani inşai (yenilik doğuran) davalar ve tespit davaları (saf tespit) — TTK m.5/A'nın kapsamı dışındadır. Davacının, dava açılmadan önce arabulucuya başvurmuş olması aranmaz.
• Aynı uyuşmazlığın iki ayrı talebe konu edilmesi hâlinde — örneğin hem bir kararın iptali hem de bu karara dayanan paranın iadesi talep edildiğinde — talep yığılması (HMK m.110) çerçevesinde her aslî talep ayrı ayrı süzgeçten geçirilir; ayrıntı için Talep Yığılması ve Karma Taleplerde Dava Şartı başlıklı yazıya bakılabilir.

2. Mutlak ticari dava niteliği tek başına dava şartının sağlanmasına yetmez

TTK m.4, belirli uyuşmazlıkları her hâlükârda ticari dava saymakta (mutlak ticari davalar) ve bu kapsamda; TTK'dan, fikri mülkiyet mevzuatından, bankacılık ve finanstan, sigortadan, borsa, panayır ve antrepodan, kooperatiflerden, taşıma sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları ve TBK'nın belirli sözleşmelerinin tacirleri ilgilendiren hükümlerinden doğan uyuşmazlıkları sıralamaktadır. Bir davanın söz konusu listede yer alması onu ticari dava kılmakla birlikte, kendiliğinden dava şartı arabuluculuk kapsamına dahil etmemektedir; zira m.5/A'nın ikinci koşulu — konusunun bir miktar para olan beş eda davasından birinin söz konusu olması — ayrıca aranmaktadır. Şu hâlde şirketler hukukundaki bir dava mutlak ticari dava niteliği taşıyor olsa da, iptal, fesih ya da çıkarma gibi inşai bir uyuşmazlık söz konusuysa arabulucuya başvurma zorunluluğu doğmamaktadır.

3. Şirketler hukukunda eda davaları

Şirketler hukukunda konusu bir miktar para olan ve eda davası niteliğinde ortaya çıkan, bu nedenle dava şartı arabuluculuğa tabi tutulan tipik uyuşmazlıklar şu şekilde sıralanabilir:

• Kâr payı alacağı (TTK m.508-509, m.608). Anonim ve limited şirkette ortağın, dağıtım kararı alınmış kârdan kendisine düşen payı talep etmesi. Talep konusu para olduğundan dava şartı arabuluculuk kapsamındadır.
• Sermaye koyma borcunun ifası (TTK m.482-483, m.585). Şirketin, sermaye borcunu ödemeyen ortaktan tahsil için açacağı dava bir eda davasıdır; arabuluculuğa tabidir.
• Sorumluluk davaları (TTK m.553, m.557, m.644). Yönetim kurulu üyelerinin, denetçilerin, kurucuların ya da limited şirket müdürlerinin görevlerini yerine getirirken kusurlarıyla şirkete, ortaklara veya alacaklılara verdikleri zararın tazmini istemleri, eda davasıdır ve dava şartı içindedir.
• Ortağın şirketten kişisel alacakları. Ortağın şirkete ödünç verdiği para, danışmanlık/hizmet bedeli gibi kişisel alacaklar — eğer uyuşmazlık ticari nitelik taşıyorsa — kapsamdadır.
• Şirket payı devir sözleşmesinden doğan para borcu. Pay devrinde devralanın devredene olan para borcu için açılacak dava ya da itirazın iptali, ticari nitelik taşıyorsa kapsamdadır.

4. Şirketler hukukunda inşai ve tespit davaları

Aşağıda sayılan davalar, niteliği itibarıyla bir edime hükmedilmesini değil, hukuki bir durumun değiştirilmesini ya da varlığının tespit edilmesini amaçlamaktadır. Konusu bir miktar para olmadığından TTK m.5/A'nın kapsamı dışında kalmakta ve dava şartı arabuluculuğa tabi bulunmamaktadır:

• Genel kurul kararının iptali davası (TTK m.445-451, m. 622). Genel kurul kararının kanun, esas sözleşme veya dürüstlük kurallarına aykırı olduğu iddiasıyla açılan dava, niteliği itibarıyla inşaidir. Mahkeme kararıyla karar geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.
• Genel kurul kararının yokluğunun ya da butlanının tespiti davası. Tespit niteliğindedir; konusu para değildir.
• Haklı sebeple fesih davası (TTK m.531, m.636/3). Şirketin feshini talep eden ortağın açtığı bu dava bir inşai davadır; mahkeme şirketin feshine, ortağın paylarının gerçek değer üzerinden satın alınmasına ya da uygun başka bir çözüme hükmedebilir. Asıl talep para değildir.
• Limited şirkette ortağın çıkarılması ve çıkma davaları (TTK m.638-640). Ortaklık ilişkisinin sona ermesine yönelik inşai davalardır.
• Anonim şirkette pay sahibinin şirketten çıkarılması (şirket esas sözleşmesine dayalı). Aynı şekilde inşai niteliktedir.
• Birleşme, bölünme veya tür değiştirme kararının iptali (TTK m.192). Şirketler topluluğu hukukunun yeniden yapılandırma işlemlerine karşı açılan iptal davaları da inşai niteliktedir.
• Yönetim kurulu üyesinin görevden alınması davası. İnşai nitelikte bir davadır ve dava şartı arabuluculuk kapsamı dışındadır.
• Şirket organlarının tayini, eksik organın tamamlanması talepleri. Çekişmesiz yargı işidir; dava şartı arabuluculuğun konusu olmaz.

Sayılan kalemlerin ortak paydası, ulaşılan sonucun para ödenmesi değil hukuki bir durum değişikliği olmasıdır. Şu hâlde davacı, arabuluculuğa başvurmaksızın dava açabilmekte; talep edilmesi hâlinde ihtiyari arabuluculuk yolu ise her zaman açık kalmaktadır.

5. Şirket pay devri ve devir sonrası uyuşmazlıklar

Pay devir sözleşmesi, taraflar arasında özel hukuk uyuşmazlığı doğurabilir. Uyuşmazlığın türüne göre değerlendirme şu şekilde yapılır:

• Pay bedeli alacağı veya cezai şart. Konusu para olduğundan dava şartı kapsamındadır.
• Pay devir sözleşmesinin iptali ya da geçersizliğinin tespiti. İnşai veya tespit niteliği taşıdığından dava şartı kapsamı dışındadır.
• Devir sözleşmesinde garanti edilen bir hususa aykırılıktan doğan tazminat. Konusu para olduğundan kapsam içindedir.
• Pay devrinden kaynaklanan vergi veya ücret borcunun ödenmeyen kısmı için açılacak itirazın iptali davası. Konusu para olduğundan kapsam içindedir.

6. Şahıs şirketlerinde dava şartı: kollektif ve komandit

Anonim ve limited gibi sermaye şirketlerinden farklı olarak; kollektif ve komandit şirketler şahıs şirketi niteliği taşımakta olup ortakların kişisel sıfatı, sorumluluğun şekli ve dava ehliyetini etkilemektedir. Şahıs şirketlerinde de m.5/A'nın aynı koşulları geçerliliğini korumaktadır: ortağın şirketten ya da diğer ortaklardan talep edeceği para alacağı, sermaye payı borcu, tasfiye payı gibi konusu para olan eda davaları kapsam içindedir. Buna karşılık şirketin feshi, ortağın çıkarılması ve ortaklıktan çıkma gibi inşai nitelikteki davalar kapsam dışında kalır.

7. Kooperatif uyuşmazlıkları

1163 sayılı Kooperatifler Kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar, TTK m.4'ün atfıyla ticari dava sayılmaktadır. Bu alanda da aynı ölçüt geçerlidir: ortağın aidat alacağı, ödenmeyen sermaye borcu ve kullanım payından doğan alacak gibi eda davaları m.5/A kapsamına girmekte; buna karşılık kooperatif genel kurul kararının iptali, ortaklıktan çıkarma kararının iptali ve kooperatifin feshi gibi inşai nitelikteki davalar dava şartı arabuluculuğa tabi tutulmamaktadır. Konut yapı kooperatiflerinde sıkça gündeme gelen ortaklıktan çıkarma kararının iptali davası, niteliği itibarıyla inşai olduğundan arabuluculuğa başvurma yükümlülüğü doğurmamaktadır.

8. Özet şema

Kaynakça ve daha fazla okuma

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4 ve m.5/A.
• TTK Şirketler Hukuku hükümleri: m.141 (ayrılma akçesi), m.192 (birleşme/bölünme/tür değiştirmede iptal), m.202 (şirketler topluluğunda satın alma ve ayrılma akçesi), m.445-451 (anonim şirkette genel kurul kararının iptali), m.482-483 (sermaye koyma), m.508-509 (kâr payı), m.531 (haklı sebeple fesih — AŞ), m.553 ve m.557 (sorumluluk), m.622 (LŞ'de iptal), m.636/3 (LŞ'de haklı sebeple fesih), m.638-640 (LTD ortağının çıkması ve çıkarılması), m.644 (LTD müdürlerinin sorumluluğu).
• 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu — TTK m.4 atfı
• İlker Koçyiğit / Alper Bulur, Ticari Uyuşmazlıklarda Dava Şartı Arabuluculuk, T.C. Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü Arabuluculuk Daire Başkanlığı Yayını, Ankara 2019 — özellikle mutlak ticari davalar (TTK m.4) ve dava şartı arabuluculuğun medeni usul hukuku ile dava çeşitlerine etkisine ilişkin bölümler.
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/A ve 6100 sayılı HMK m.110-112.
• İlişkili yazılar: Ticari Uyuşmazlıklarda Dava Şartı Arabuluculuk, Tüketici-Ticari Uyuşmazlık Sınırı, Esnaf-Tacir Ayrımı ve VUK m.177, Talep Yığılması ve Karma Taleplerde Dava Şartı.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut bir uyuşmazlık hakkında hukuki tavsiye yerine geçmez. Bir şirket davasının eda, inşai veya tespit niteliği taşıyıp taşımadığı ve dava şartı arabuluculuk kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği her olayın somut özelliklerine göre değişir. Belirli bir olayda yürürlükteki mevzuat metni ve güncel içtihatla birlikte değerlendirme yapılması önerilir.